Velkommen til årets bildebokkonferanse 2016

Programmet for årets bildebokkonferanse er snart klar. Blandt gjestene finner du Åshild Kanstad Johnsen, Fredrik Rysjedal, Lisa Nagel, Kirsten Linnea Kruse og Rune Markhus. Med andre ord et stjernespekka lag som finner veien til studiested Notodden, HSN TORSDAG 27. oktober. I år er konferansen gratis og vi ønsker med det velkommen til alle bildebokelskere der ute.

Barn bruker meir og meir tid med nettbrettet. Kvifor bryr ikkje vaksne seg om kva dei gjer der inne?

Foto: Ingrid Holmboe Høibo

Ungen i mørket

Kronikk i Klassekampen, Torsdag 17. september 2015, av Ingrid Holmboe Høibo

Guten sit krumbøygd og med si fulle merksemd vendt mot skjermen. Nokre gonger kjem latter andre gonger song og prat. Ivrig tapping med finger mot skjerm. Merksemda er høg og avleiing er vanskeleg. Han er nett fylt fire og sit aleine med eit av sine fyrste kulturmøte.

I 82 %  av dei norske heimane er iPaden eit dagleg innslag. Barn i alderen 1-12 år bruker i snitt 43 minuttar på å spele data-/TV-/mobilspell kvar dag (tal frå medietilsynet, 2014). På få år har barns møte med kulturuttrykk endra seg totalt. Barne-TV til fastsett tid, sensurert og presentert av TV-vert, er bytta med nett-TV. Dataspel, som ein tidlegare måtte vera ganske stor for å kunne logge seg inn på, er no tilgjengeleg ved eit fingertapp. Bøker presentert i eit fang ligg no tilgjengeleg med opplesarstemme og integrerte moglegheiter for interaksjon med mediet. Ein kan teikne, filme, fotografere og animere med iPaden, men kven sørgjer for at det som blir servert barnet er av god kvalitet?

Dei siste fem åra har salet og konsumet av nettbrett eksplodert. Særleg barn har fått stor tilgang til dette mediet. Barn finn fram til dei applikasjonane dei ønskjer å bruke sjølv. Dei lever i ein kultur der dei blir visuelt bombardert kvar dag, og dei har lært seg å manøvrerer i dette mylderet av uttrykk. Mykje av manøvreringa går på intuisjon. Nettbrett spelar nettopp på denne intuitive måten å manøvrere på. Ofte er det kjennelege figurar, stereotypar og spin-off-produkt frå TV og film som blir valt til fordel for meir utfordrande og mangfaldige visuelle og tekstlege uttrykk.

For mange handlar det "å gjer iPad" i stor grad om tidtrøyte og barnevakt. Ein skil ikkje på kva denne bruke går ut på. Eg har gjort undersøkingar i barnehagar der iPad samvitsfult er kjøpt inn, som eit ledd i målet om å utvikle såkalla digital kompetanse. Men bruken av verktøyet har gått ut på å spele Angry birds, Lego, Kittykat eller liknande, som ei løn for andre utførte aktivitetar eller oppgåver.

Denne typen aktivitet kan vera kjekk som underhalding, men den utviklar verken evna til å lese bilde eller tekst, heller ikkje barnets kreativitet eller nysgjerrigheit. Målet med slike apper er å nå ein masse førehandsdefinerte mål. Fascinasjonen for spela kjem frå gjenkjenninga av figurar og den hyppige bruken av påskjønning og repetisjon i applikasjonen.

Det seier seg sjølv at denne typen applikasjonsaktivitet ikkje legg til rette for nokon litterær, biletleg eller filmatisk kunstoppleving. Barn treng å utfordre, bygge og øve på sitt visuelle og tekstlege vokabular, til dette treng dei gode kultur- og kunstmøte som gir dei den breidda og kvaliteten dei fortener.

Mange av applikasjonane på marknaden er så spekka av interaktive oppgåver, intens bruk av visuelle og auditive effektar at dei ikkje gir plass til barnet sin eigen refleksjon. Førskulelærar og pedagog Cathrine Darre i Myrertoppen barnehage, skriv at pedagogane ønskjer at digitale verktøy skal brukast til noko meir enn å fortelle barna kva dei trenger å vite.  Ho ønskjer seg bort frå applikasjonar der ein skal nå ein masse førehandsdefinerte læringsmål. Gjennom faktaprega læring automatiseras lett kunnskap, utan at vi veit om ungane lærer noko. Ein bør i staden bruke teknologien til å skape engasjement hjå ungar ved at dei får bidrar sjølv, då vil dei lære meir.

Den digitale bildeboka har på få år blitt ein stor suksess, og sjølv om den ofte tek utganspunkt i gode forteljingar er kvaliteten på det ein finn i Appstore og Googleplay svært varierande. Søker ein vilkårleg etter barnebok, er det fyrst og fremst dei kommersielle bildebøkene som dukkar opp. Særleg er det mange bildebokapplikasjonar som baserer seg på kjente eventyr og forteljingar der opphavsretten er gått ut.

Ein får også inntrykk av at bildebokapplikasjons-utviklarane berre har eit minimum av visuell kompetanse. Dei spelar difor på klisjéaktig uttrykk, sjablongar, fattige bilde og flate karakterar. Ofte brukar dei det som er av effektar, og resultatet blir heftig sansestimmulering som endar opp i bråk og kaos - utan innhald. Det er med andre ord mykje ræl.

På barnebokkritikken.no skriv Atle Berg at kritikken av norske barnebokappar nesten er fråverande. Sjølv om dei fleste forlaga no har komme i gong med å lage og tilby bildebokapplikasjonar, og salet av desse har steget i været, manglar me kriterium, og omgrep for å kjenne att kvalitet. Sjølv om omfanget av bokapplikasjonar aukar, salet og bruken aukar, blir det ikkje møtt med tilsvarande engasjement frå litteraturkritikken. Ofte blir dei berre omtala med ein kort presentasjon, ofte med fokus på funksjonslyte og eit terningkast. Kritikken tar ikkje opp den litterære eller visuelle kvalliteten i bildebokapplikasjonen.  

Slik det er no, er det barnet sjølv som sit med oppgåva, ofte åleine utan nokon å drøfte dei ulike kulturuttrykka og kunstopplevingane med. Me treng diskusjon og me treng engasjement frå vaksne, frå vitarar innanfor dei ulike fagfelta. Me treng pedagogar som har ambisjonar for barns møte med applikasjonar utover å opp øve digital kompetanse.

Me treng vaksne som tek mediet på alvor.

Barnet sin nærmaste vaksne må få ein forbrukarguid, vokabular og kriterium å støtte seg på for å finne fram til gode kunstmøte og kulturuttrykk på nettbrett.

Å formidle bildebokapplikasjonar til barn

Barn brukar nettbrett mykje

Dei siste fem åra har salet og konsumet av bildebokapplikasjonar eksplodert. Særleg barn har fått stor tilgang til, brukar dette mediet mykje.  Barnet finn i stor grad fram til dei applikasjonane dei ønskjer å bruke sjølv. Dei lev i ein kultur der dei blir visuelt bombardert kvar dag, og dei manøvrerer i den på intuisjon. Nettbrett spelar nettopp på denne intuitive måten å manøvrere på. Ofte er det gjenkjennelege figurar, stereotypar og spin-off produkt frå tv og film som blir valt til fordel for etterkvert fleire utfordrande og mangfaldige visuelle og tekstlege uttrykk.

Likevel er det mange som framleis meiner at ein app er ein app og at "å gjer iPad" i stor grad handlar om tidtrøyte, barnevakt og negativ bruk av tid. Ein skil altså ikkje på kva denne bruke går ut på.

Den kompetente vaksne bør komme på banen og engasjere seg i formidlinga av bildebokapplikasjonar til born. Det finns etterkvert ei mengde litterære og visuelle opplevingar, tilgjengeleg som app, som barnet fortener å presenterast for.

Ein jungel av bildebøker

Om den vaksne skal ta på seg rolla som formidlar og tilretteleggar for litterære og visuelle opplevingar, er kanskje den største utfordringa å finne fram til kvalitetsbøkene.

Søk i appstore etter "barnebok"

Søker ein vilkårleg på appstore, eller googleplay etter barnebok, er det fyrst og fremst dei kommersielle bildebøkene som dukkar opp. Særleg er det mang bildebokapplikasjonar som baserer seg på kjente eventyr og forteljingar der opphavsretten er gått ut. T.d. fins det eit uttall variantar av «Rødhette og ulven». Dette kjem kanskje av at fleire har lært seg eit minimum av den tekniske kompetansen som skal til for å lage slike apper. Ein får også inntrykk av at dei her har eit minimum av visuell kompetanse. Dei spelar difor på klisjé-aktige uttrykk, sjablongar og fattige bilde. Ofte brukar desse apalviklarane det som er av effektar, og resultatet blir heftige sansestimmulering som endar opp i bråk og kaos - utan innhald. Det er med andre ord mykje ræl. Så korleis skal ein finne fram til skattane?

Manglande kritikk og manglande omgrep

I artikkelen "Den vanskelege barnebokapplikasjonskritikken" (barnebokkritikken.no) skriv Atle Berg at kritikken av norske barnebokappar nesten er fråverande. Sjølv om dei fleste forlaga no har kome i gong med å lage og tilby bildebokapplikasjonar, manglar me kriterier, og omgrep for å gjenkjenne kvalitet. Sjølv om omfanget av bokapplikasjonar aukar, og salget og bruken aukar, blir det ikkje møtt med tilsvarande engasjement frå litteraturkritikken. Ofte blir dei berre omtala med ein kort presentasjon, ofte med fokus på funksjonslyte og eit terningkast, kritikken tar ikkje opp den litterære eller visuelle kvalliteten.

Det er skremmande at ikkje forbrukarane, born, foreldre eller pedagogar  får eit vokabular og kriterier å støtte seg på når ein skal manøvrere i denne jungelen av skattar og støy.

Tre kategoriar for vurdering av bildebokapplikasjonar

Litteraturvitar Elise Seip Tønnesen har gjort eit forsøk på å kategorisere den digitale bildeboka i tre ulike kategoriar (barnebokkritikken.no)

Bildebokapplikasjonen "Pippi"

Den fyrste kategorien er App som lydbok

Dette er eit høyrespel med bilde til. Her er det viktig at ein har nok bilde til at bilderytmen flyter godt i takt med lydmediet. Bilda bør vera rike. Det visuelle må holde på merksemda like lenge som opplesinga varer. Her er det mykje gjenbruk av kjent stoff, som "Karius og Baktus" av Torbjørn Egner og "Ruffen" – serien til Tor Åge Bringsvær med teikningane til Thore Hansen. I sistnemnte møter vi og lett zooming og kamerarørsler som panorering og tilting. 

Og nokre nyare bildebokapplikasjonar hamnar under  denne kategorien som Boka "Når alle sover" av Nicolai Holm, med teikningar av Rune Markhus. Denne boka har rike bilde som ein kan vera lenge i. Forlaga erfarer at dei bøkene som er mest tro mot bokformatet sel mest. Foreldre ønskjer tryggleik og ein motvekt til dei mange digitale spela.

Den andre kategorien er App som spel (spinn-of produkter)

Desse bildebokapplikasjonane er spel med utgangspunkt i litterære univers. Her er det ofte interaktive oppgåver som er plassert innafor ei forteljingsramme som minna om boka. Eksempel på slike apper er "Pippi" frå bøkene til Astrid Lindgren og "Gubben Pettersen" frå bøkene til Sven Nordquvist. Her får ein delta og leve seg inn i miljøa og karakterane frå dei kjente bøkene.

Bildebokapplikasjonen "Maja og det magiske speilet"

Den tredje kategorien er App som animert og klikkbart univers

Bildebokappen er her eit heilskapleg og litterært univers med plot og framdrift. Her levendegjerast karakterane og ein får være med og løyse oppgåvene i historia og slik hjelpe hovudpersonane mot målet. Døme på slike bildebokapplikasjonar er fleire frå apputviklaren Nosy Crow, t.d "Cinderella/ Askepot, dei tre små griser, Jack og bønnestengelen". Her kan ein klikke på og bli kjent med karakterane i historia og t.d. hjelpe Askepott med å rydde, vaske og kle ste-søstrene til ball. Me har og norske bildebokapplikasjonar som "Maja og det magiske speilet". Det særeigne med sistnemnde er at historia ikkje er linjær.

Appen som pedagogane ønskjer

Førskulelærar og pedagog Cathrine Darre i Myrertoppen meiner også om apper (myrertoppenbarnehage). Ho skriv at pedagogane ønskjer at digitale verktøy skal brukast til noko meir enn å fortelle barna kva dei trenger å vite.  Ho ønskjer seg bort frå applikasjonar der en skal nå en masse førehandsdefinerte læringsmål. Gjennom faktaprega læring automatiseras lett kunnskap, utan at vi vet om ungane lærer noko. Ein bør i staden bruke teknologien til å skape engasjement hjå ungar ved at dei får bidrar sjølv, då vil dei lære meir.

Dette er eit veldig krevjande og kostbart ønskje for app-utvikklarane. Forlaga brukar ofte same mal på ulike historier, for å spare pengar, slik får alle historiene same form.

Bildebokapplikasjonen "Når alle sover"

Kvalitetskjenneteikn på bildebokapplikasjon

Me er i ei brytningstid der ein prøver å finne fram til ei god form på bildebokapplikasjonar. Det krev ein vaken foreldre eller pedagog for å kunne orientere seg, og for å kunne orientere seg treng ein kompetanse og kvalitetskjenneteikn.

Bildebokapplikasjonen "Nighty night"

Tilpassinga til eit nytt medium krev forståing for dei forventningane denne teknologien skaper hos brukaren, både når det gjelder litterær og visuell kvalitet. I tillegg må ein også forholde seg til kvalliteten på lyd – i form av lydbilde og opplesarstemme, bevegelse og interaksjon. Der bildeboka tidlegare har streva med å finne sin plass mellom bildekunsten og litteraturen, og der det særskilde kjem fram i møtet med bilde og tekst, står den no på ny overfor nye og fleire komponentar som skal fungere i ein heilskap. Bøkene som opprettheld og formidlar gode litterære og visuelle opplevingar samtidig som dei tek i bruk moglegheitene i det dette nye mediet på ein hensiktsmessig måte, er dei som løftar bildebokfeltet og bringer det vidare.

To gode bildebokapplikasjonar til slutt

Stian Hole sin "Garmans sommer" er ein bildebokapplikasjon som er nær ”App som lydbok”, med stille animasjonar som beriker det visuelle uttrykket samt lyd-effektar som utvidar lese-opplevinga. Omgjøringa fra app til bok er gjor på ein stille og elegant måte med stor respekt for utgangspunktet

Bildebokapplikasjonen "Kubbe lager skyggeteater"

"Kubbe lager skyggeteater" er ei av dei mest anerkjente norske bildebokapplikasjonane. Den var også fyste digitale vinnar av Grafills  ”Årets vakreste bøker”. Forfattar og illustratør Åshild Kanstad Johansen har samarbeid med animatør og programerer i utviklinga av bildebokapplikasjonen.

I Grafills juryegrunngjeving står det om denne bildebokapplikasjonen at den er, ”En av få norske barnebokapper som virkelig utnytter formatet og muligheitene app-mediet har til å fortelje ei historie. Variert, samtidig som alle effektane er motivert av forteljinga. Det er ingenting som forstyrrar. Og den lar seg ikkje overføre til papirformatet utan at mykje av opplevinga går tapt. Den er ikkje spel, eller film, men held fast ved ei litterær oppleving.”


Nyt gode bildebokapplikasjonar i jula!